11 giugno 2010

Latteria di Ovaro - Kaasmakerij van Ovaro


Il sagrestano era andato a dormire pure lui, stanotte, e ci ha dato la sveglia solo alle 7, orario perfetto per tirarsi fuori dai piumini in quanto alle 9 mi aspetta il signor David Urban della Latteria Ovaro per un giro del caseificio con spiegazioni.


Intanto la signora Margherita si era data da fare: per colazione, oltre a pane, affettati di produzione propria, formaggio, cornetti alla crema, marmellata fatta in casa e 100 altre cose che mi sono dimenticata perché troppe da ricordare, ha sfornato proprio mentre stavamo bevendo il caffè uno strudel di mele e una crostata di marmellata alle fragole. Buone da svenire.


Mai mangiato prima lo strudel fresco, la pasta croccante era davvero speciale e anche la crostata era morbida e buonissima. Per domani mattina già ci preannuncia una torta con mandorle e noci: sarà una dura scelta – o forse non sceglierò e assaggerò di nuovo tutto.

La strada per Ovaro ci porta dai 1300 ed oltri metri di Cima di Sappada ai 500 e qualcosa della valle in cui si trova la frazione Luincis e la Latteria.

Si tratta di un edificio moderno con macchinari moderni d’acciaio lustro e pannelli di controllo con luci rosse e verdi. Il signor Urban ha un po' di fretta e tanto lavoro: infatti in questa azienda lavorano in 6 e oggi ne mancano 2. Gli chiedo di fare con calma e di dedicarmi solo il tempo che può. Diventa tuttavia una visita di quasi due ore.


Prima di tutto ci infiliamo le giacche di plastica, le soprascarpe e un cappellino da macellaio usa e getta, non sia mai un capello svolazzante dovesse andar a finire nella cagliata. Poi iniziamo la visita.
La Latteria Ovaro è stata ferma alcuni anni dopo la sua costruzione per problemi della cooperativa che la gestiva. Il signor Urban l’ha rilevata solo un anno fa. Il fatto di essere stata chiusa ha comportato che diversi allevatori della zona hanno concluso contratti di conferimento del latte con altre latterie più lontane e quindi il primo problema per il signor Urban è stato quello dell’approvvigionamento.
Il latte gli viene portato con delle autocisterne che, dopo il prelievo per gli esami di controllo, si “attaccano” alle condotte che dall’esterno della latteria portano il latte nelle cisterne interne.


A seconda del tipo di formaggio che intende produrre, il signor Urban può decidere di pastorizzare il latte (per i formaggi morbidi da consumare entro 15 giorni) oppure di termizzarlo, cioè di riscaldarlo fino ad una temperatura per cui non venga eliminata tutta la flora batterica ma solo una parte di quella più pericolosa. In questo modo, molti sapori e profumi del latte rimangono conservati.
Il latte viene immesso in dei grandi “calderoni” e addizionato alla giusta quantità di caglio di vitello. Con il riscaldamento si forma la cagliata che successivamente viene rotta con dei fili di metallo che girano nel “calderone”.


Il signor Urban spiega che la rottura della cagliata può avvenire a diverse velocità e a diverse riprese, a seconda del risultato finale che si vuole ottenere. Anche la velocità con la quale la cagliata viene fatta fluire nei cestini di raccolta influisce sul tipo di pasta (più o meno morbida) del formaggio.
La cagliata viene raccolta con dei teli e messa in fascelle di plastica bianca, che vengono dolcemente pressate per aiutare la fuoriuscita del siero. Alla prima pressatura ne segue una seconda, dove il telo viene eliminato e a fianco della forma viene inserito un marchio di produzione con la data e la sigla della latteria, onde poter sempre rintracciare la provenienza del formaggio. Dopo una seconda pressatura, le forme di formaggio vengono messe a riposare una giornata prima di essere immerse in una salamoia per uno o più giorni a seconda della loro grandezza. Alla salamoia segue l’asciugatura e la stagionatura negli appositi locali.


Il siero che rimane dalla produzione del formaggio viene nuovamente riscaldato fino a 90 gradi circa e vi viene aggiunto un agente acido, tipo acido citrico o lattico. In questo modo affiora il grasso e le proteine del siero si coagulano diventando ricotta.


Il liquido che avanza deve essere smaltito o tramite i rifiuti speciali (e la latteria produce tanto siero quanto tutto il paese di Ovaro produce liquami) oppure tramite l’afferimento ad un allevatore di suini. Il siero è dolce e contiene ancora qualche residuo proteico che ai piace maiali se mescolato al loro pappone. “Certo, bisogna tenere tutta un’amministrazione, sia noi che l’autista della cisterna che l’allevatore, ma è un sistema in cui nulla si perde”, ci dice il signor Urban.


Se il siero non viene utilizzato per fare la ricotta (che è un prodotto molto deperibile, e anche se viene affumicata, non ha un grandissimo mercato in questa zona), il signor Urban tratta il siero in una centrifuga per separare il grasso residuo, la panna. Questa panna viene portata ad un burrificio (“I macchinari per fare il burro costano circa 200.000 euro, in questo momento non sono la mia priorità”) che produce burro a marchio Latteria di Ovaro. E l’allevatore è ultrafelice con questo siero perché contiene ancora tutte le proteine del siero che fanno tanto bene ai suoi maialetti.


Oltre al formaggio il signor Urban produce anche yogurt, sia bianco che con uno stato di composta di frutta sul fondo del vasetto di vetro.


I tipi di formaggi prodotti da Latteria Ovaro sono il Montasio DOP di montagna, l’occhione della Carnia, un formaggio con dei piccoli buchi tipo quelli dell’Emmenthaler, ma più piccoli, e altri tipi di formaggio locale più una caciottina. 


Al signor Urban piace sperimentare, così abbiamo visto una serie di caciottine di capra di diverse stagionature e ricotte affumicate pressate e stagionate, ottime da grattugiare sulla pasta.




Dopo la visita alla latteria siamo andati a comprare del prosciutto per il nostro picnic di oggi in una macelleria proprio dall’altra parte della strada rispetto alla latteria. Il signor Urban ce ne aveva parlato bene, raccontando di voler formare una specie di alleanza con questi macellai bravissimi e un allevatore di ungulati, un “pazzo scatenato che si è comprato un’intera montagna e vi tiene cervi, daini e cinghiali, che poi ammazza e lavora sul luogo, così che la carne è freschissima e non viene ammaccata durante il trasporto, con dei risultati di qualità davvero eccezionali”. Non sono riuscita a chiedergli il nome di questo produttore, perché scalpitava per tornare al lavoro ed io gli avevo già rubato parecchio tempo.


Il prosciutto era dolcissimo e molto morbido e lo abbiamo mangiato con un pane di farina di grano, di segale e mais molto fragrante comprato in una panetteria lungo la strada.
Abbiamo fatto il giro tondo per il passo Mauria per tornare a Sappada. All’ingresso del paese ci siamo fermati a guardare una bella cascata sulle gole del Piave, sempre sotto la pioggia che ci ha fatto fare il picnic in macchina.

Latteria di Ovaro - Artelatte Srl
Via Guart di Luincis, 75
Frazione Luincis
33025 Ovaro (UD)

I Salumi di Carnia Srl
Via Guart di Luincis, 34
Frazione Luincis
33025 Ovaro UD

~~~~ Nederlands

Ook de koster was gaan slapen, vannacht, en pas om 7 uur heeft hij de klokken geluid: perfect tijdstip om uit de veren te komen, want om 9 uur word ik verwacht bij signor David Urban van de Latteria Ovaro voor een rondje kaasmakerij.


Intussen was signora Margherita flink bezig geweest: bij het ontbijt, naast brood, vleeswaren uit eigen makelij, kaas, croissant gevuld met gele banketbakkersroom, zelfgemaakt aarbeienjam en nog 100 andere dingen die ik vergeten ben omdat ze teveel zijn om te onthouden, terwijl we net koffie aan het dronken waren, heeft ze een appelstrudel en een aardbeientaard uit de oven gehaald. Zo lekker!


Nog nooit zo'n verse stuk strudel gegeten, het krokante deeg was echt speciaal, en de taart zacht en erg lekker. Voor morgenochtend heeft ze een amandelen-walnoten taart aangekondigd: kiezen zal hard worden - of misschien zal ik niet kiezen en alles gaan proeven!


De weg naar Ovaro brengt ons van de 1300 en nog meer hoogte van Cima di Sappada naar de 500 en nog wat van de vallei waar het dorpje Luincis bij Ovaro en de Latteria zich bevinden.



Het is een modern gebouw met glinsterende roestvrijstaalketels en pijpen en controlepanelen met rode en groene lichtjes. Signor Urban heeft wat haast en veel werk: in dit bedrijf werken ze met z'n zessen en vandag zijn er twee afwezig. Ik vraag hem om niet te stressen en mij alleen de tijd te geven dat hij kan missen. Het wordt uiteindelijk een bezoek van bijna tweee uur.


Allereerst hebben we onszelf helemaal in plastic gehuld, zodat er geen enkel haar in de kaas terecht kon komen.
De Latteria Ovaro is enkele jaren gesloten geweest nadat ze werd gebouwd in verband met problemen met de cooperatie die haar beheerde. Signor Urban heeft het pas een jaar geleden overgenomen. Doordat het gesloten is geweest, hebben de plaatselijke veehouders hun melk naar andere latterie verder weg gebracht en daarmee contracten afgesloten. Het eerste probleem voor hem was dus om genoeg melk te hebben om de latteria draaiend te houden. Na een jaar is het min of meer gelukt, hetzij met boeren die verder weg in de bergen zitten, hetzij met het melkoverschot van de boeren in de buurt.
Het melk wordt via tanks aangeleverd. Er wordt bij de tank een controle van de kwaliteit gemaakt en als deze goed is, kan de tank rechtstreeks buiten via een kraan in de buitenmuur het melk in de interne tanks kan overpompen.


Op basis van het soort kaas die signor Urban wil maken kan hij beslissen of hij het melk gaat pasteuriseren (voor de zachte kazen die binnen 15 dagen gegeten dienen te worden) of termiseren, dwz het melk opwarmen totdat een deel van de van natuur in het melk aanwezige bacteriën dood gaan - maar dus niet allemaal. Op deze manier blijven veel smaken en geuren van het melk in de kaas behouden.
Het melk wordt in grote “pannen” overgedaan en er wordt kalfsstremsel aan toegevoegd. Door verwarming vormt zich de wrongel die vervolgens gesneden wordt door metalen draden die in de "pan" ronddraaien.



Signor Urban legt uit dat het door de manier en de snelheid waarop de wrongel wordt gesneden en zelfs in de mandjes overgepompt het eindresultaat kan bepalen: dan krijg je een meer of minder zachte kaas.
De korreltjes wrongel worden in kaasdoeken opgevangen en in witte plastic ringen gezet. Vervolgens worden ze zachtjes geperst om het uitlekken van de wei te faciliteren. Na een eerste persing volgt er een tweede, waarbij aan de binnenkant van de plastic ringen een plaatje wordt toegevoegd zodat de kaas gemarkeerd wordt met zijn naam, de datum en de code van de kaasmakerij. Na de tweede persing worden de kazen 24 gedroogd en vervolgens gepekeld voor 24 of meer uren, afhankelijk van de grootte van de kaas. Na de pekelbad wordt de kaas gedroogd en gerijpt in daartoe uitgeruste ruimtes.

De wei die overblijft wordt opnieuw opgewarmd tot 90° C en een zuursel toegevoegd. Op deze manier komen de overgebleven vetten en eiwitten van de wei aan de oppervlakte drijven, ze klonteren en men heeft ricotta.
Met de wei die achter blijft moet dan wat gedaan worden. Weggooien (en de latteria produceert per dag net zoveel wei als het hele dorp Ovaro aan rioolproducten) is een dure zaak, want wei kan niet in het riool. Een andere mogelijkheid is om hem aan een varkensveehouder te geven, want de varkens zijn dol op de zoetige wei als toevoeging aan hun eten. "Je moet wel een hele administratie bijhouden, wij, de chauffeur die de wei naar de veehouder brengt en de veehouder zelf, maar het is een systeem waardoor niets verloren gaat", zei  signor Urban.


Indien de wei niet gebruikt wordt voor ricotta (ricotta moet je supervers eten en in dit gebied is er geen grote afzetmarkt voor), legt signor Urban uit dat hij de wei door een centrifuge haalt om de overgebleven vet te onttrekken: de room. Deze room wordt naar een boterfabriek gebracht (“De machines om boter te karnen kosten circa € 200.000, op dit moment zijn ze niet mijn prioriteit”) die boter maakt met het merk Latteria di Ovaro. En de varkenhouder is extra blij want deze wei bevat extra eiwitten die zo goed zijn voor zijn varkentjes.
Behalve kaas produceert signor Urban ook yoghurt, natureel of met een laagje fruitcompote op de bodem van het glazen potje.


Latteria Ovaro produceert niet veel soorten kaas: Montasio DOP di montagna (uit de bergen), Occhione della Carnia, een gatenkaas als de Emmenthaler, maar met veel kleinere gaatjes, en nog een paar andere soorten locale kazen. Signor Urban vindt het leuk om te experimenteren, we hebben ook kleine geitenkazen in diverse rijpingsstadia en gerookte en gerijpte ricotta, perfect om op een bord pasta te raspen.




Na het bezoek aan de kaasmakerij zijn we ham gaan kopen voor onze picnic van vandaag bij een slagerij aan de overkant van de straat waar de latteria zich bevindt. Signor Urban had deze slager heel goed aangeprezen. Hij wil graag een soort lekker verbond opzetten met deze slager en een houder van wilde dieren, "een gek die een hele berg heeft gekocht en houdt daar herten, reebokken en wilde zwijnen, die hij ter plekke slacht en meteen verwerkt, zodat het vlees supervers wordt verwerkt en niet beurs wordt tijdens het transport. Het resultaat is fantastisch!" Het is me niet gelukt om hem naar de naam van deze "gek" te vragen, want hij moest plotseling weer dringend aan de slag.

De ham was zacht en zoet en we hebben hem gegeten met wat geurig brood van tarwe-, mais- en roggemeel, die we in Ovaro hadden gekocht. Ons picnic hebben we in de auto moeten doen, want het regende bakken uit de hemel. We hebben een ronde tocht van Ovaro via de Mauria pas terug naar Sappada gereden. Bij de ingang van Sappada zijn we de watervallen en de geul gaan bewonderen die de rivier de Piave in de rots heeft getekend.


Latteria di Ovaro - Artelatte Srl
Via Guart di Luincis, 75
Frazione Luincis
33025 Ovaro (UD)

I Salumi di Carnia Srl
Via Guart di Luincis, 34
Frazione Luincis
33025 Ovaro UD

09 giugno 2010

Buffet van Odette


Il mio venerdì a metà mattina è di solito dedicato ad un tête-à-tête con Roberto, il presidente della Fondazione che gestisce (tra l'altro) Radio Onda Italiana. Si parla di cose organizzative e tecniche e si fa il punto (anche filosofico) del momento. Di solito ci si vede in sede, nella Sint Jansstraat, ma questo venerdì c'era un tempo così bello che abbiamo deciso di iniziare i nostri conversari altrove. Al Buffet van Odette, una lunchroom su uno dei più bei canali della città, l'Herengracht. Odette e suo marito seguono uno dei corsi di italiano per principianti di Roberto, perché hanno una casa in Liguria e trovano più pratico sapere un po' di italiano quando vanno giù. E sono in partenza a breve!

Da Odette si mangia bene. Da Odette si mangia in modo responsabile. Perché Odette i suoi fornitori se li è scelti proprio bene e tutti i suoi ingredienti sono biologici. E cucinati per bene.
Venerdì ho preso una zuppa di pomodoro con pancetta croccante, scaglie di parmigiano e basilico, accompagnata da due fettone di pane integrale spalmato di senape e burro. Roberto invece si è fatto sedurre dalla torta di fragole, rinunciando alla sua preferita, quella di carote con la glassa di burro sopra. Tutto molto, molto buono. E il giovedì e venerdì sera si può anche cenare (presto, entro le 20.30 - perfetto per chi va a teatro o al cinema) per una cifra decente un bel piatto fantasioso di Odette, ogni settimana un'altra cosa.
Lei stessa mi ha raccontato di quanto le fossero venuti bene la sera precedente i gamberi con i calamari saltati in padella con l'harissa, la piccante e aromatica salsa marocchina. E le credo: la passione con cui me ne ha parlato m'ha fatto venire l'acquolina alla bocca!

Herengracht 309
1016 AV Amsterdam
gratis WiFi

~~~~ Nederlands

Het terras van Odette (foto uit haar site www.buffet-amsterdam.nl)
De late ochtend van mijn vrije vrijdag is meestal reserveerd voor een tête-à-tête met Roberto, de voorzitter van de Stichting die o.a. Radio Onda Italiana beheert. We bespreken organisatorische en technische zaken voor de radio, het theater en de cursussen, en beschouwen het moment. Meestal ontmoeten we elkaar bij onze multi-functionele onderkomen in de Sint Jansstraat, maar afgelopen vrijdag was het weer zo mooi dat we hebben besloten onze palaver ergens anders te laten aanvangen: bij het Buffet van Odette, een lunchroom langs een van de mooiste Amsterdamse grachten, de Herengracht.
Odette en haar man volgen een van de Italiaanse taalcursussen voor beginners bij Scuola d'Italia waar Roberto de docent is. Ze hebben een huis in Ligurië en vinden het wel fijn om wat meer Italiaans te kunnen spreken en verstaan als ze er zijn. En ze gaan binnenkort!

Bij Odette eet je lekker. Bij Odette eet je op een verantwoorde manier. Want Odette heeft goed haar leveranciers uitgezocht en al haar ingrediënten zijn bio. En goed klaargemaakt.
Vrijdag heb ik een tomatensoep gegeten met krokante stukjes pancetta, parmigiano schilfers en basilicum, vergezeld door twee dikke plakken volkoren brood besmeerd met boter en grove mosterd. Roberto heeft zich laten verleiden door de aarbeidentaart, en heeft zijn favoriete carrot cake met glazuur voor een keer de rug gekeerd. Alles erg, erg lekker. En op donderdag- en vrijdagavond kun je er ook eten (vroeg, vóór 20.30 uur - perfect voor wie naar theater of de film gaat): voor een normaal bedrag krijg je zo'n bord vol met lekkernijen van Odette, elke week staat er iets anders op het menu.
Odette zelf heeft me verteld hoe goed het recept van de vorige avond was gelukt: ze had garnalen en inkvis gebakken met harissa, de pittige en aromatische Marokkanse saus. En ik geloof haar graag: van de passie waarmee ze me erover heeft verteld heb ik water in mijn mond gekregen!

Herengracht 309
1016 AV Amsterdam
gratis WiFi

07 giugno 2010

Martedì 8 giugno a Radio Onda Italiana
Dinsdag 8 juni bij Radio Onda Italiana


Per motivi tecnici dell'ente emittente Salto, la trasmissione dello scorso martedì 20 aprile non è riascoltabile tramite internet e ho un dubbio che il problema non si sia riflettuto anche per quanto riguarda l'etere.
Per questo motivo nella trasmissione straordinaria di Radio Cucina di questo martedì 8 giugno vi voglio riproporre gli argomenti che ho trattato ad aprile.

Per ascoltarci in un altro momento, ma entro l'8 agosto, seguite questo link per l'italiano e questo link per l'olandese.

Nel corso della serata ascolteremo alcune interviste.
Si parlerà di Umbria ed in particolare di un progetto interregionale tra Toscana e Umbria che vede come protagonista il fiume Tevere. Il rappresentante dell'Agenzia per la Promozione Turistica dell'Umbria, dott. Stefano Fodra, era in Olanda ad aprile per un incontro con gli operatori turistici organizzato dall'Ufficio ENIT di Amsterdam. Il dottor Fodra ci parlerà dell'opera di riqualificamento delle rive di questo importante fiume.


La seconda intervista in programma è quella con il professor Vincenzo Lo Cascio, emerito di Linguistica Italiana presso l'Università di Amsterdam, autore dell'unico dizionario moderno di italiano-olandese-italiano edito da Van Dale e Zanichelli. Il professor Lo Cascio ha recentemente pubblicato un libro di approfondimento della lingua italiana per gli stranieri con particolare riferimento al cibo, e ce ne parlerà. Sul sito della casa editrice fiorentina EdizioniPlan potete anche sfogliare alcune pagine di questo libro interessante. In Olanda potete ordinare il libro per esempio tramite la libreria italiana di Amsterdam Bonardi.

Durante la trasmissione ci potete raggiungere live al numero di telefono +31 20 788 43 20.

~~~~ Nederlands


Wegens een technische storing van onze zender Salto, is de uitzending van afgelopen dinsdag 20 april niet online te beluisteren, en ik twijfel of het probleem niet zich heeft voorgedaan wat de ether betreft.
Daarom wil ik in deze extra uitzending van Radio Cucina op dinsdag 8 juni dezelfde onderwerpen gaan behandelen als in de uitzending van afgelopen april.

Om op een andere moment naar de uitzending te luisteren vóór 20 juni, volg deze link voor het Italiaans en deze link voor het Nederlands.

Tijdens de uitzending gaan we naar een interview luisteren met Jacqueline Borgers, de jongste sommelier AIS in Nederland. AIS is de vakvereniging van de Italiaanse sommelier en begint ook in Nederland zeer actief te worden.
De Italiaanse Kamer van Koophandel in Nederland organiseert binnenkort een nieuwe cursus om AIS sommelier te worden. Wie geïnteresseerd is, kan contact opnemen met Nicoletta Brondi.
Jacqueline Borges is als sommelier werkzaam bij Roberto's, het restaurant van het Hilton Hotel in Amsterdam en zal ons vertellen over de Sagrantino Day 2010, een internationale wijnevenement die gisteren overal in Italië en in diverse andere landen plaats heeft gevonden.

Verder gaan we het laatste in het Nederlands vertaalde boek van Gordon Ramsey bespreken (uitgegeven door KosmosUitgevers), Wereld Gerechten, en in het bijzonder de Italiaanse recepten van deze beroemde Engelse chef.


We blijven op het thema kookboeken met het laatste werk van Jolande Burg, La vita è bella, uitgegeven door kookboekenspecialist Inmerc. 
In La Vita è Bella laat Jolande Burg zich inspireren door de vegetarische gerechten van Apulië, waar zij woont met haar man en fotograaf Erik Spaans. Burg voert de strijd voor een wekelijkse vleesloze dag, en dankzij haar bijzondere recepten kan iedereen een steentje bijdragen aan een beter milieu en nog lekker eten ook.

Een ander boek waar we het over zullen hebben is een nieuw leermethode Italiaans, geschreven door professor Vincenzo Lo Cascio, emeritus hoogleraar Italiaanse Taalkunde aan de Universiteit van Amsterdam en o.a. samensteller van het enige moderne woordenboek Italiaans-Nederlands-Italiaans dat door Van Dale en Zingarellli uitgegeven is. De titel van het boek is "L'italiano a tavola", uitgegeven door EdizioniPlan in Florence en je leert via nuttige eetproducteninformatie, recepten en verhalen een andere kant van de Italiaanse taal beter te kennen.Op de site van de uitgever kunt u een aantal bladzijden van het boek doorbladeren om een indruk te krijgen. Het boek is te bestellen o.a. via de Italiaanse Boekhandel Bonardi.

U kunt ons tijdens de uitzending live bereiken via telefoonnummer +31 20 788 43 20.

Stay tuned!

06 giugno 2010

Le Alpi - De Alpen


La mattina dopo ci svegliamo anche abbastanza presto e dopo una ricca colazione ci facciamo un breve giro del paese per fare qualche foto, visto che la pioggia ci stava dando un po’ di tregua.
I camions affollano ora l’autostrada, ma dopo Innsbruck il Brennero è vicino e a Bressanone ci inerpichiamo per le Dolomiti.
Lo spettacolo dei monti è davvero strabiliante. Tutto è verde e fresco, le conifere scure si mescolano al verde chiaro degli altri alberi formando splendide chiazze di colore. Peccato il sole non ci sia e le nuvole basse coprano le cime delle montagne.

Arriviamo a Brunico che è ora di pranzo e ci fermiamo in centro per spulciare i ristoranti del luogo. Tutto chiuso. Tutto il paese è chiuso per ferie. Dopo aver chiesto in giro, finalmente troviamo una “Pizzeria da Hans” dove fanno anche cucina.
Ottimo l’antipasto misto di affettati (spazzolato senza neanche aver avuto il tempo di farci una foto) accompagnato da una focaccia in bianco, passabili i ravioli tirolesi agli spinaci con burro e parmigiano, ben sapida una strana pasta all’amatriciana con le olive (passata come arrabbiata) di Rudi.


Arriviamo a Sappada che è appena l’inizio del pomeriggio. Cima di Sappada è il nome della borgata dove ero riuscita a trovare un agriturismo aperto in questo periodo dell’anno, visto che la maggior parte degli alberghi del paese erano chiusi, compreso quello consigliatomi dall’amico importatore e che scopro stare sulla stessa piazzetta della Voltan Haus, il nostro agriturismo.


La Voltan Haus è un’antica casa di legno sappadina, costruita nel 1754, bellissima, dove la signora Margherita e suo marito (che a quanto ho capito è un famoso sciatore) hanno ricavato sei stanze per gli ospiti. Stanze curatissime negli arredi e nei particolari. La signora Margherita è molto simpatica e affabile, ci accoglie con un grande sorriso e ci mostra due stanze, la blu e la rossa, chiedendoci di scegliere. Scegliamo la blu perché il bagno ha una finestra, e a me piace sbirciare fuori (e poi i bagni ciechi come vanno di moda in Olanda mi danno un po' di claustrofobia).


Dopo tante ore passate in macchina ci sgranchiamo un po' le gambe con una passeggiata per Cima.



Anche qui c’è una chiesa puntualissima con le sue scampanate proprio dall’altra parte della piazza davanti la nostra stanza, e dopo aver ascoltato l’esuberante sagrestano alle 18.00, alle 18.15, alle 18.30 e alle 19.00, progettiamo rappresaglie nei confronti del brav’uomo se dovesse andare avanti di questo passo tutta la notte. Per fortuna non è necessario (probabile che i sappadini di Cima ci abbiano già pensato loro in precedenza).


Il problema della chiusura dei ristoranti per ferie anche a Sappada si ripropone per la cena, ma la gentile signora Margherita fa un giro di telefonate e ci spiega come arrivare alla Baita Pista Nera, ristorante che ci era stato consigliato anche dal mio amico importatore.


Alla baita, che raggiungiamo attraversando un ponte di fortuna sul torrentoso fiume Piave, che nasce da queste parti, siamo gli unici ospiti. La signora ci informa che aveva appena finito di pulire un bel mazzo di asparagi selvatici per farci un risotto per lei e famiglia, e che se volevamo ne faceva un paio di pugni in più anche per noi. Come si fa a declinare una simile offerta? Quando mai ho l’occasione di mangiare asparagi selvatici in Olanda? Così, dopo un enorme piatto di affettati misti buonissimi, ci arriva un ottimo risotto.


Per il secondo non c’è spazio, ma per un dessert sì. Rudi va di strudel di mele fatto in casa, io per un semifreddo alla mela verde. Buoni entrambi, peccato solo della salsa ai frutti di bosco che decora il mio semifreddo, che è troppo dolce e sovrasta il sapore delicato del semifreddo.


Agriturismo Voltan Haus
Via Cima n.65
32047 Sappada (BL)

Ristorante Bar Baita Pista Nera
Località Eiben
32047 Sappada (BL)

~~~~ Nederlands


De volgende ochtend worden we keurig vroeg wakker en na een uitgebreid ontbijt gaan we een rondje van het dorp lopen, aangezien de regen gestopt was.
De vrachtwagens zijn nu volop aanwezig op de snelweg, maar na Innsbruck is de Brenner dichtbij en bij Bressanone gaan we de Dolomiti op.
Het uitzicht van de bergen is spectaculair. Alles is groen en fris, de naaldbomen maken donkergroene vlekken tussen de andere lichtgroene bomen. Jammer dat de zon niet schijnt en de wolken laag hangen, zodat we de toppen van de bergen niet kunnen zien.

Als we in Brunico aankomen is het lunchtijd en we stoppen in het centrum van het dorp om de plaatselijke restaurantjes te analyseren. Alles dicht. Het hele dorp is wegens vakantie dicht. We vragen wat rond en komen terecht bij ene “Pizzeria da Hans” waar ook gewoon gekookt wordt.
Erg lekker de antipasto misto di affettati (gemengde vleeswaren - opgegeten zonder niet eens de tijd te hebben gehad voor een foto), begeleid door een witte focaccia, niets bijzonders mijn Tiroler ravioli met spinazie aangemaakt met boter en parmigiano, lekker pittig een rare pasta all’amatriciana met olijven (aangeboden als arrabbiata) die Rudi heeft besteld.


We komen in Sappada aan dat het net middag is. Cima di Sappada is de naam van de borgata (deeldorp - Sappada is een aaneenschakeling van borgate) waar het mij gelukt was een agriturismo te vinden die open was in deze periode van het jaar. De meeste hotels in het dorp zijn gesloten, inclusief het hotel dat me aanbevolen werd door mijn vriend de importeur en dat staat op hetzelfde plein als het Voltan Haus, onze agriturismo.


Het Voltan Haus is een antiek houten huis in de typische Sappada stijl. Het werd gebouwd in 1754 en is erg mooi gerestaureerd door signora Margherita en haar man (hij schijnt een beroemde skiër te zijn). Ze hebben, naast hun eigen woonvertrekken, ook zes uiterst verzorgde gastenkamers gemaakt. Signora Margherita is erg aardig, ze ontvangt ons met een grote glimlach en laat ons 2 kamers zien, de blauwe en de rode op de eerste verdieping. We mogen kiezen. We kiezen de blauwe omdat er een raam is in de badkamer, en ik vind het leuk om naar buiten te kunnen kijken (en in badkamers zonder raam, zoals ze in de mode zijn in Nederland, word ik een beetje claustrofobisch).



We gaan een rondje Cima di Sappada lopen om onze benen te strekken.


Ook hier is er een kerk net aan de overkant van het plein, voor onze ramen, met zeer regelmatig klokkengeluid. Nadat we naar de uitbundige koster hebben geluisterd om 18.00 uur, 18.15 uur, 18.30 uur en om 19.00 uur, bedenken we alvast wraakacties tegen de arme man als hij de hele nacht zo door zou gaan. Gelukkig is dat niet nodig (waarschijnlijk hebben de bewoners van Cima al in het verleden actie ondernomen).


Het probleem dat de meeste restaurants ook in Sappada dicht zijn doet zich opnieuw voor als we 's avonds een hapje willen gaan eten. De aardige signora Margherita belt even rond en legt ons uit hoe we bij de Baita Pista Nera moeten komen, restaurant dat ons ook door onze vriend de importeur was aangeraden.


Bij de baita (berghut), die we bereiken via een noodbrug over de ontstuimig rivier Piave, die hier in de buurt ontspringt, zijn wij de enige gasten. De gastvrouw informeert ons dat ze net klaar was met het schoonmaken van zelfgeplukte wilde asperges, waarmee ze van plan was een risotto te maken voor haarzelf en haar familie. Of wij ook een bordje risotto blieven. Zeker en graag! Hoe kun je zo'n aanbieding afslaan? Wanneer zijn we in de gelegenheid in Nederland om risotto met versgeplukte wilde asperges te eten? Na een enorme snijplank vol lekkere gemengde vleeswaren kregen we een heerlijk bord dampende risotto.


Voor de secondo was er geen ruimte meer, wel voor een nagerecht. Rudi neemt de huisgemaakte appelstrudel, ik kies de groene appelparfait. Beide erg lekker, alleen jammer van de overheersende bosvruchtensaus op mijn parfait.


Agriturismo Voltan Haus
Via Cima n.65
32047 Sappada (BL)

Ristorante Bar Baita Pista Nera

Località Eiben
32047 Sappada (BL)

04 giugno 2010

Il viaggio di andata - De heenreis


Non è stata una cattiva pensata quella di partire per l'Italia durante un giorno di festa. Infatti le lunghe file di camions non ci sono in questo giorno in cui si festeggia l’Assunzione, festa abolita in Italia in tempi così lontani che a malapena me la ricordo, ma che qui al Nord invece è ancora in vigore.

Il viaggio è lungo e noioso ma l’assenza di camions che vengono superati dalle lente roulottes lo rende meno stressante. Non c’è fine alla Germania, 1000 km interminabili di alberi a destra e a sinistra, all’inizio tutto piatto ed uguale lì oltre gli alberi, poi pian piano che il pomeriggio avanza, si intravedono colline, discese e salite e paesi e castelli più o meno arroccati. Ma la frontiera è troppo lontanta, 1000 km non finiscono mai - soprattutto se c'è ogni tanto un baustelle, un cantiere stradale. Quando a nord di Monaco si cominciano ad intravvedere campi di asparagi e i reticolati ordinati su cui si arrampicano docili i germogli di luppolo, capisco che la pausa non è troppo lontana.


Superata Monaco, la fida Eva ci dirige per una stradina di campagna, mucche, prati, alberi e fattorie, fino ad un paesino di cui non avevo finora neanche sospettato l’esistenza, ma dove ogni casa ha un dipinto sulla facciata. Nell'unico albergo del paese avevo prenotato una stanza tramite internet.

L’albergo è accogliente nel modo in cui lo sono i piccoli alberghi a conduzione familiare tedeschi: un cenno gentile ti dirige verso la tua camera, un altro cenno ti guida verso l’accogliente sala del ristorante. Fuori la pioggia incessante che ci accompagna da Francoforte si tramuta in sottile pioviggine - peccato che i tedeschi non abbiano ancora scoperto la comodità dell’asfalto drenante...


Durante il viaggio ci siamo mangiati dei panini, quindi la cena per me sarà leggera: zuppa di asparagi e asparagi con patate e salsa olandese. Rudi mangia un brodo di verdure con della pastina e una jagerschnitzel con spatzles. Tutto molto buono, tranne la salsa olandese dei miei asparagi, che non sapeva di nulla.



La gentile signorina che ci accudisce ci porta due mezzi litri di birra. A me viene uno spavento, ma sarà stata la sete o forse che la birra era davvero molto leggera, ma il mio mezzo litrozzo me lo son bevuto quasi in un fiato.


Come in tutti i paesi che si rispettano, anche qui c’è una chiesa con l’orologio che batte anche i quarti d’ora. Per fortuna non di notte, quando batte solo le mezz’ore e le ore intere. Ma sarà stata la stanchezza, io non l’ho proprio sentito.

Land Wirtschaft Höß
Litzldorf, Aiblinger Str. 30
D-83075 Bad Feilnbach
~~~~~ Nederlands


Het is geen slecht idee geweest om op Hemelsvaartdag te reizen, want er zijn geen lange rijen vrachtwagens die ingehaald worden door langzaamrijdende caravans.
Het blijft wel een lange, vervelende reis, maar wel zonder de vrachtwagensstress.
Er komt geen einde aan Duitsland, 1000 oneindige kilometers bomen links en rechts van de weg.
In het begin is het alles even zo plat als in Nederland, maar naarmate de dag vordert, komen er heuvels met dorpen en kastelen erop en je rijdt omhoog en dan weer omlaag. Een beetje afwisseling is welkom - de baustelle niet.
De grens blijft te ver om in een keer te halen, 1000 km lijken eindeloos en de verveling gigantisch. Maar dan, als de aspergesvelden en de geometrisch gespannen draden waar de hop gewillig zich omhoog wikkelt, ten noorden van München het landschap tekenen, dan begrijp ik dat de pauze niet te ver is.


Na München leidt onze vertrouwde Eva ons door een plattelandsweg met aan weerzijden koeien, weiden, bomen en boerderijen, tot een dorpje waarvan ik het bestaan tot een paar dagen eerder niet wist. In een van de huizen met een schilderij op de gevel had ik een kamer gereserveerd.


Het hotel is gastvrij op de fijne manier waarop de kleine Duitse familiehotels zijn: een vriendelijk knik om je naar je kamer te begeleiden, een andere om de gezellige eetzaal aan te wijzen. Buiten is de harde regen die ons sinds Frankfurt vergezelt in motregen veranderd - jammer alleen dat de Duitsers de genoegens van de ZOAB nog niet hebben ontdekt...


Tijdens de reis hebben we wat broodjes gegeten, ik heb niet veel trek en neem iets lichts: aspergessoep en asperges met aardappelen en Hollandaise saus. Rudi eet een groentesoep met eiervermicelli en een jagerschnitzel met spatzels. Alles erg lekker, alleen mijn Hollandaise saus is erg flauw.


De aardige juffrouw die ons verzorgt, brengt ons 2 halve liters bier. Ik denk: die drink ik nooit op. Misschien kwam door de dorst, of omdat de bier erg licht was, maar ik heb mijn halve liter bier keurig opgedronken.


Zoals in alle echte dorpen, ook hier is er een kerk met een klok die ook de kwartiertjes slaat. Gelukkig niet 's nachts, dan slaat hij alleen de halve en hele uren. Maar ik heb niets gehoord!

Land Wirtschaft Höß
Litzldorf, Aiblinger Str. 30
D-83075 Bad Feilnbach

31 maggio 2010

Hugo & Fornarina: un matrimonio d'amore, een liefdeshuwelijk


Son tornata ma nessuno ha indovinato da dove vengono i formaggi del post precedente.
Vi darò un aiutino: il primo è un formadi frant e lo si fa in un solo posto in Italia con questo nome (poi ce ne sono decine di varianti con altri nomi dalle Alpi alle Madonìe).
Il secondo formaggio, quello viola, è un ubriaco, cioè un formaggio messo a stagionare nelle vinacce. Questo lo si fa lì dove sono stata ma credo anche altrove dove la produzione di formaggio e vino va a braccetto.

La cosa che più continuo ad apprezzare in Italia è l'usanza dell'aperitivo.
Non solo il buon bicchiere ma anche quello che ti ci servono automaticamente insieme per contorno o che puoi ordinare a tuo piacimento: patatine, olive, pizzette e via discorrendo. Ci farò un apposito articolo a breve.
La foto qui sopra è dello scorso sabato pomeriggio, al bar Walther's, sulla mia piazza favorita a Bolzano.
Bolzano? Sì, Bolzano, trampolino di lancio per la traversata della Germania (the never ending land, come dice il mio amico Toni della Casa del Grivò a Faedis), esattamente 1111 km di autostrada noiosissima come una zanzara affamata in una notte estiva.

Hugo? E chi è Hugo?
Hugo è un nuovo cocktail che sta spopolando a Bolzano. Delicatamente alcolico e dolce, fresco di cubetti di ghiaccio e foglioline di menta.
Vino bianco, acqua e acqua di sambuco, ha raccontato la signorina del bar. Dove io credo intenda sciroppo di sambuco al posto di acqua di sambuco. Le proporzioni sono il segreto del barman, ma ci si può lavorare. Domani vado subito a comprare una bottiglietta di sciroppo di sambuco.
E Fornarina? È la focaccia bianca condita con sale grosso, olio e rametti di rosmarino.
Calda e croccante, lievemente sapida, è la compagna ideale per Hugo. Anzi, no, è Hugo che la fa sembrar ancora più buona. Insomma, è un bella compagnia per arrivare all'ora di cena su una delle più belle piazze italiane!

Per quanto riguarda il prezzo: € 3,50 Hugo e € 4 Fornarina.

~~~~ Nederlands

Ik ben terug maar niemand heeft geraden waar de kazen uit de vorige post vandaan komen.
Ik zal een hint geven: de eerste is een formadi frant en wordt alleen in een regio gemaakt met deze naam (verder zijn er tientallen variaties met andere namen door heel Italië).
De tweede kaas, met de paarse korst, is een ubriaco, een zuiplap: hij wordt bedekt met druivenmost tijdens het rijpingsproces. Deze kaas wordt gemaakt daar waar ik ben geweest maar ook in andere regio's, geloof ik, waar de productie van kaas en wijn even zo groot is.

Wat ik het meest blijf waarderen in Italië is het aperitivo.
Niet alleen een lekker glas maar ook wat je erbij krijgt of naar wens kunt bestellen: chips, olijven, minipizza's en dergelijke. Binnenkort zal ik er meer over schrijven.
De foto hierboven is van afgelopen zaterdagmiddag, bij café Walther's, op mijn favoriete plein in Bolzano.
Bolzano? Ja, Bolzano, springplank voor de tocht door Duitsland (the never ending land, zoals mijn vriend Toni della Casa del Grivò in Faedis zegt), exact 1111 km van supervervelende snelweg, irritant lang als een hongerige mug tijdens een klamme zomernacht.

Hugo? En wie is Hugo?
Hugo is een nieuwe cocktail die momenteel veel succes heeft in Bolzano. Lekker licht alcoholisch en zacht zoet, mooi fris door de ijsblokjes en de muntblaadjes.
Witte wijn, water en vlierbloesemwater, vertelde de barjuf. Waarschijnlijk bedoelde ze vlierbloesemsiroop in plaats van water. De verhoudingen zijn een geheim van de barman, maar het lijkt me niet moeilijk om ze te raden. Morgen meteen een flesje siroop kopen bij de reformwinkel.
En Fornarina? Ze is de witte focaccia, aangemaakt met slechts grof zout, olijfolie en wat naalden rozemarijn.
Warm, krokant en licht zoutig, is ze de ideale partner van Hugo. Nee, het is Hugo die haar nog beter laat smaken. Nou ja, het is in ieder geval een goed gezelschap om etenstijd te halen op een van de mooiste Italiaanse pleinen!

Prijs: € 3,50 Hugo en € 4 Fornarina.

12 maggio 2010

Chiuso per ferie - Gesloten wegens vakantie

Per fortuna ogni tanto riesco a fare una pausa.
Questa volta vado a ricaricare le batterie in Italia, in una regione dove non sono ancora mai stata.
Vi lascio con un quiz: chi riconosce questi formaggi tipici? Dove vado?
Al mio ritorno, a fine mese, prometto tante foto, racconti e ricette!

~~~~ Nederlands

Gelukkig lukt het me af en toe om een pauze in te lassen.
Deze keer ga ik mijn batterijen in Italië opladen, in een regio waar ik tot nu toe nog nooit ben geweest.
Ik laat jullie hier achter met een quiz: wie herkent deze typische kazen? Waar ga ik heen?
Ik beloof heel veel foto's, verhalen en recepten zodra ik eind mei weer terug ben.

10 maggio 2010

Timballo di pasta e melanzane
Pastaschotel met aubergines

Ho appena passato un periodo in cui mi sono molto divertita a fare pasticci, timballi e affini, piatti conviviali da dividere con gli amici (la mia famiglia è lontana ma di sicuro avrebbe molto gradito).
Per questo timballo sono andata un po' a naso: melanzane fritte, mezze penne con abbondante sugo, un giro di mozzarella e prosciutto cotto (che però, all'assaggio, non ci azzeccava niente), ancora uno strato di pasta e pomodoro e poi via in forno a riscaldarsi.
La foto della fetta non ce l'ho, non ho fatto in tempo, il tutto è stato divorato in un nanosecondo.
Non è stato facile tagliarlo, questo timballo, le fette non sono venute belle compatte perché non c'era niente che legasse la pasta, ma la presentazione è stata davvero l'ultimo problema dei miei invitati!
Penso però che se servito freddo, tipo per un picnic, la pasta e il formaggio all'interno si compattino bene.

~~~~ Nederlands

Ik heb net een hele periode achter de rug waar ik heel veel lol heb gehad in het maken van timballen en andere ingewikkelde pastaschotels. Het zijn gerechten die ik het liefst met mijn vrienden deel (mijn familie is ver weg maar die zou er ook graag van hebben gesmuld).
Voor deze timballo heb ik geen echt recept gevolgd maar een beetje mijn fantasie achterna gelopen.
Ik heb eerst dunne plakjes aubergines in olijfolie gebakken en heb ermee een tulbandvorm bedekt. Dan heb ik kleine pasta heel beetgaar gekookt (mezze penne, ze zijn de helft zo lang als de gewone penne) en heb een grote pan lekkere tomatensaus gemaakt met enkel een soffritto: een mengsel van ui, wortel en selderij dat in een bodempje olijfolie aangezet wordt voordat de tomaten erbij komen. Zout en peper en oregano naar smaak en een uurtje zachtjes laten koken. Ik heb de mezze penne aangemaakt met een deel van de tomatensaus en de helft ervan in hun bedje van aubergines gelegd. Dan heb ik ze bedekt met een laagje tomatensaus (zie foto boven) en nog een laagje mozzarella en ham (deze laatste bleek niets toe te voegen aan dit recept en ik zou het ook niet meer gebruiken) (zie foto hieronder). De laatste lagen waren pasta en tomatensaus (zie foto 3 en 4). Nadat ik de overhangende plakjes aubergines over de vulling heb gevouwen (zie laatste foto), heb ik de timballo in de op 180° C voorverwarmde oven geplaatst voor een half uur, zodat de pasta warm werd en de mozzarella lekker kon smelten.
Ik heb geen foto van de plakjes, ik heb daar geen tijd voor gehad. De plakjes waren niet mooi compact maar dat heeft mijn genodigde niet gestoord. Ik denk dat dit gerecht koud geserveerd kan worden, bijvoorbeeld bij een picknick, dan is de kans groot dat de pasta aan elkaar blijft kleven.

01 maggio 2010

Pappardelle al ragù
Brede lintpasta met "bolognaise" saus


Di tanto in tanto un bel piatto di fettuccine o pappardelle con il ragù vanno giù che è una bellezza. Mi fanno "carburare" meglio. Il ragù è il mio sugo della domenica, perché ho tempo tutto il giorno per farlo cuocere piano piano. Il macinato è anche lui carne, e di solito non dei tagli migliori, quindi se voglio evitare di masticare palline di gomma, devo far cuocere il sugo almeno un 3 ore. Ma tanto, a parte una giratina ogni tanto, non necessita di grandi attenzioni.
È una salsa che si presta benissimo ad essere preparata in quantità da caserma e poi surgelata a porzioni. Così mi posso godere delle ottime pappardelle al ragù anche di settimana e l'altra metà di casa non è costretto ad andare in friggitoria se una sera sono via.

La mia ricetta è molto semplice:

Ragù di carne
1 gambo di sedano
1 carota
1 cipolla
500 gr macinato di manzo
6 barattoli di pelati
sale
pepe
origano e/o basilico
olio di oliva extravergine

Far soffriggere le verdure tagliate piccole in un giro d'olio in una pentola dal fondo spesso. Di solito uso una pentola di ghisa con un coperchio bello pesante. Le verdure devono rosolarsi ed ammorbidirsi. Aggiungere il macinato e farlo colorire, schiacciandolo bene con una forchetta.
Quando è tutto ben sciolto, versare i pelati, girare e far cuocere per una mezz'oretta. Con la forchetta, cercare di rompere bene i pomodori, in modo da ottenere una salsa senza pezzi di pomodoro troppo grandi.
Aggiustare con poco sale e pepe e far cuocere a fuoco basso con il coperchio per almeno un'ora girando di tanto in tanto.
Ad un certo punto lasciare uno spiraglio con il coperchio e continuare a far cuocere piano piano.
Se la salsa non si infittisce, togliere del tutto il coperchio.
Controllare ancora di sale e pepe e aggiungere solo alla fine origano e/o basilico.

P.S.: a me piace aggiungere un piccolissimo peperoncino non troppo piccante invece del pepe.

~~~~ Nederlands

 
Af en toe heb ik een diepe behoefte aan een bord fettuccine of pappardelle met ragù. 
Ragù is een dikke saus van tomaten en rundergehakt die vaak bolognaise saus wordt genoemd. Dit omdat ze in Bologna hun recept van de ragù tot de perfectie hebben uitgewerkt. Het "echte"recept van de ragù alla bolognese is zelfs bij de Kamer van Koophandel in Bologna gedeponeerd.
Maar ragù wordt in hele Italië gemaakt en zoals vaker het geval is, heeft elke familie, zelfs elke vrouw in dezelfde familie, een eigen versie van de ragù.
Wat mijn versie betreft, is dat een simpel recept. Het is mijn zondagsaus, want dan heb ik de hele dag de tijd om de saus zacht te laten stoven. Rundergehakt wordt zeker niet uit de malste stukken vlees gedraaid en daarom laat ik de saus minstens 3 uur stoven als ik geen korreltjes rubber onder mijn kiezen wil.
En meer dan af en toe even roeren, heeft deze saus niet zo veel aandacht nodig.
Ragù is bij uitstek geschikt om er in grote hoeveelheden de maken en dan in porties in te vriezen. Dan kan ik ook door de week een bord pappardelle al ragù maken, en als ik van huis ben, hoeft de achtergebleven helft van mijn huishouding echt niet naar de snackbar.
 
Ragù di carne (oftewel bolognaise saus)
1 stengel bleekselderij
1 wortel
1 ui
500 gr rundergehakt
6 blikjes tomaten
zout
peper
oregano en/of basilicum
olijfolie extravergine

Was en schil de wortel, was de bleekselderij en pel de ui. Snipper de groenten heel klein en dun met een scherp mes.
Doe de olie in een ruime en dikke braadpan en bak de groenten op een matig vuur totdat de ui glazig is en de wortel zacht begint te worden. Voeg eventueel een paar lepels water toe.
Doe het gehakt erbij en laat hem licht verkleuren, maak hem goed los met een vork.
Voeg de tomaten toe en prak ze na een tijdje klein met een vork.
Breng op smaak met weinig zout en peper en laat alles zachtjes stoven met de deksel erop totdat de saus een beetje ingedikt is (circa 1 uur). Dan zet de deksel een beetje open en laat het nog een uurtje stoven. De laatste tijd kan eventueel zonder deksel als het nog niet goed dik is.
Proef nogmaals op zout en peper en voeg eventuele verse basilicum en/of oregano toe alleen op het laatste moment.

PS: ik vervang meestal de peper door een zeer klein rood pepertje.